مهدى رحمانى ولوى / منصور جغتايى
127
تاريخ علماى بلخ ( فارسي )
و كتاب عجايب البلدان خويش را نيز به نام ابو القاسم نوح بن منصور ( حك 365 - 387 ه . ق . / 976 - 997 م ) نگاشت . آثار : 1 . عجايب البلدان . اين كتاب به نامهاى عجايب الاشياء ، عجايب الدنيا ، هفت اقليم و عجايب برّ و بحر نيز شهرت دارد . در آغاز نسخهاى از اين كتاب ، كه اكنون در كمبريج است ، نام عجايب الاشياء و در پايان آن عجايب الدنيا آمده است . بهنظر مىرسد كه اين كتاب نام خاصى نداشته و عناوين مذكور را كاتبان يا مؤلفان تذكرهها و مورخان به آن دادهاند . نسخههايى از اين كتاب در كتابخانهها موجود است . افزون بر اينها ملكالشعرا بهار نيز نسخهاى از آن در اختيار داشته است كه تفاوتهايى با نسخهء كمبريج دارد . ظاهرا اصل كتاب از ميان رفته و مؤلفى ديگر در تحريرى جديد مطالبى بر آن افزوده است ؛ چه اولا برخى واژههاى عربى يا مفردات و تركيبات پارسى مربوط به سدهء 4 ه . ق . به بعد در آن راه يافته ؛ ثانيا برخى از رويدادهاى مربوط به سالهاى 562 ، 606 ، 613 و 617 ه . ق . در اين كتاب ديده مىشود . مؤلف دوم كه ظاهرا از اهالى مراغهء آذربايجان بوده ، چيزهايى از عجايب المخلوقات نجيب همدانى ، مسالك و ممالك ، تاريخ سلطان محمود و نيز برخى از مشاهدات خويش را بر آن افزوده است . 2 . شاهنامه . اين اثر كه در زمرهء نخستين شاهنامههاى منثور بوده و از آن با عنوان شاهنامهء بزرگ و شاهنامهء مؤيدى ياد شده است ، اكنون در دست نيست . اگر گرشاسبنامه را بخشى از اين كتاب بشماريم ، تنها بخش برجاىمانده از آن ، همان پارههايى از گرشاسبنامه است كه در تاريخ سيستان آمده . در منابع موجود ، نخستين كسى كه بدين شاهنامه اشاره كرده ، بلعمى است . ازاينرو ، مىتوان گفت كه تاريخ تقريبى تأليف آن به پيش از 352 ه . ق . باز مىگردد . محمّد نورى عثمان بر آن است كه حتى تأليف شاهنامه به اشارهء بلعمى ، وزير سامانيان ، صورت گرفته است . بلعمى و پس از او برخى ديگر از تاريخنويسان در نگارش آثار خود ، بهويژه در بخشهاى مربوط به اساطير ايران ، از شاهنامهء ابو المؤيد بهره جستهاند . مؤلف مجمل